چوگان، امضای فرهنگ ایرانی در جهان است/ میراثی که می‌تواند به سرمایه دیپلماسی فرهنگی ایران تبدیل شود

چوگان را «شاهِ بازی‌ها و بازی شاهان» نامیده‌اند، میراثی که ریشه در تاریخ و تمدن ایران دارد و در طول قرن‌ها از مرزهای جغرافیایی این سرزمین فراتر رفته و در بیش از ۱۰۰ کشور جهان گسترش یافته است، ثبت جهانی چوگان در یونسکو، پس از پرونده نوروز، یکی از فرصت‌های مهم برای معرفی جلوه‌های واقعی تاریخ و فرهنگ ایران در عرصه بین‌المللی بود، تهیه این پرونده، یکی از دشوارترین و پرهزینه‌ترین تجربه‌های ثبت جهانی میراث ناملموس ایران به شمار می‌رود.

به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، چوگان، بخشی از حافظه تاریخی و میراث تمدنی ایران است، بازی‌ای که در پیوندی دیرینه میان انسان، اسب، طبیعت، هنر و مناسبات اجتماعی شکل گرفته و در گذر قرن‌ها، از مرزهای جغرافیایی ایران عبور کرده و در گستره‌ای جهانی تداوم یافته است. این میراث که از آن با عنوان «شاهِ بازی‌ها و بازی شاهان» یاد می‌شود، نه‌تنها بازتاب‌دهنده بخشی از تاریخ و فرهنگ ایرانی، بلکه نمونه‌ای برجسته از ظرفیت جهانی‌شدن عناصر فرهنگی برخاسته از تمدن ایران به شمار می‌رود.

ثبت جهانی چوگان در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در سال ۲۰۱۷ میلادی، نقطه عطفی در معرفی این میراث به جامعه جهانی بود، پرونده‌ای که تهیه و تدوین آن، به دلیل ضرورت گردآوری مستندات تاریخی، پژوهشی و مردم‌نگارانه و همچنین برگزاری برنامه‌های میدانی و بازآفرینی جلوه‌های سنتی این بازی، از تجربه‌های دشوار و پرهزینه ثبت جهانی میراث ناملموس ایران محسوب می‌شود.

در همین زمینه، مرتضی رضوانفر، رئیس پایگاه پژوهشی ثبت آثار تاریخی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و تهیه‌کننده پرونده ثبت‌جهانی چوگان، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، با تشریح روند شکل‌گیری این پرونده، خاستگاه تاریخی و فرهنگی چوگان، معیارهای یونسکو برای ثبت عناصر میراث ناملموس، دشواری‌های مستندسازی و نقش مشارکت‌های مردمی، از ظرفیت‌های راهبردی این میراث برای تقویت دیپلماسی فرهنگی و توسعه گردشگری ایران سخن گفت.

خاستگاه ایرانی و گستره جهانی؛ دو مولفه تعیین‌کننده در تدوین پرونده چوگان

رضوانفر با اشاره به اینکه گستره جهانی چوگان یکی از مهم‌ترین نکاتی بود که در جریان بررسی و ثبت ملی این عنصر فرهنگی مورد توجه قرار گرفت، اظهار کرد: در زمان تهیه پرونده ثبت ملی، با این واقعیت مواجه شدیم که بیش از ۱۱۲ کشور دارای فدراسیون پولو، یا همان چوگان، بودند. همچنین در دانشنامه جهانی پولو، ایران به‌عنوان خاستگاه و محل پیدایش این بازی معرفی شده است.

او افزود: این دو مولفه نشان می‌داد که با عنصری فرهنگی مواجه هستیم که از یک‌سو ریشه‌های عمیق تاریخی و تمدنی در ایران دارد و از سوی دیگر، در گستره‌ای بین‌المللی توسعه یافته و در فرهنگ‌های مختلف تداوم پیدا کرده است. ازاین‌رو، پس از درخواست فدراسیون چوگان، ضرورت معرفی این میراث در سطح جهانی از طریق سازوکار ثبت در یونسکو مورد توجه قرار گرفت.

به گفته تهیه‌کننده پرونده ثبت‌جهانی چوگان، اهمیت این پرونده تنها در معرفی پیشینه تاریخی یک بازی ایرانی خلاصه نمی‌شد، بلکه فرصتی برای بازشناساندن سهم تمدنی ایران در شکل‌گیری و گسترش یکی از عناصر فرهنگی فراگیر در جهان بود.

یونسکو؛ قدمت تاریخی به‌تنهایی معیار ثبت میراث ناملموس نیست

رئیس پایگاه پژوهشی ثبت آثار تاریخی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با تشریح معیارهای یونسکو برای ارزیابی پرونده‌های میراث‌فرهنگی ناملموس، تاکید کرد: یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که در فرایند بررسی این پرونده‌ها مطرح می‌شود، آن است که عنصر معرفی‌شده چه نقشی در تجلی تنوع فرهنگی دارد و ثبت آن چگونه می‌تواند به حفظ، پاسداشت و نمایش این تنوع کمک کند.

او توضیح داد: صرف قدمت تاریخی یا شهرت یک عنصر برای ثبت جهانی آن کافی نیست بلکه باید مشخص شود این میراث تا چه اندازه در زندگی جوامع انسانی حضور داشته، چگونه در بستر تنوعات فرهنگی تداوم یافته، چه ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی را انتقال می‌دهد و ثبت آن تا چه حد می‌تواند به شناخت و احترام متقابل میان فرهنگ‌ها کمک کند.

رضوانفر با اشاره به رویکرد اتخاذشده در تدوین پرونده چوگان بیان کرد: تلاش کردیم نشان دهیم که چوگان، افزون بر وجه ورزشی، حامل مجموعه‌ای از سنت‌ها، مهارت‌ها، موسیقی، روایتگری و مناسبات اجتماعی است. همین ویژگی‌ها، این بازی را به نمونه‌ای ارزشمند از تنوع فرهنگی و تجلی پیوند میان انسان، اسب، طبیعت و هنر تبدیل می‌کند، پیوندی که در جهان شهری امروز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مستندسازی چوگان؛ تجربه‌ای دشوار و پرهزینه در مسیر ثبت‌جهانی

تهیه‌کننده پرونده ثبت‌جهانی چوگان، مستندسازی این عنصر را از دشوارترین مراحل تدوین پرونده دانست و گفت: این پرونده از نظر گردآوری مستندات و اجرای برنامه‌های میدانی، کاری سنگین و پرهزینه بود. برای معرفی دقیق، مستند و معتبر این میراث، لازم بود بازی‌های چوگان در شرایط سنتی و با جلوه‌های اصیل ایرانی برگزار و ابعاد مختلف آن از منظر پژوهشی و میدانی مستندنگاری شود.

او ادامه داد: برگزاری این بازی‌ها، به‌ویژه در شهرهای اصفهان و قزوین، هزینه‌های قابل توجهی داشت، زیرا اجرای چوگان به اسب‌های خاص و تربیت‌شده، تجهیزات تخصصی، فضای مناسب، بازیکنان حرفه‌ای و تدارکات ویژه نیازمند است.

رضوانفر با قدردانی از همراهی فدراسیون چوگان ایران در این مسیر اظهار کرد: فدراسیون چوگان ایران مسئولیت تأمین تمامی هزینه‌های مربوط به تهیه پرونده را بر عهده گرفت و بدون حمایت مالی و علمی این مجموعه، انجام چنین کاری با دشواری‌های بسیار بیشتری روبه‌رو می‌شد.

او در ادامه به یکی از دشوارترین تجربه‌های شخصی خود در جریان تهیه مستندات این پرونده اشاره کرد و گفت: در جریان سفر به تاجیکستان برای گردآوری مستندات، در بازگشت از این سفر که به همراه سه تن از دوستان و اعضای فدراسیون انجام شده بود، در هواپیمای تاجیکستان دچار سکته قلبی شدم. با وجود این حادثه و پس از انجام عمل قلب باز، ناچار بودم با استفاده از تجهیزات و وسایل پزشکی همچنان به اداره‌کل ثبت مراجعه کنم تا همراه با همکاران، پرونده را در موعد مقرر تکمیل و به پاریس ارسال کنیم.

مطالبه‌گری مردم؛ پشتوانه اجتماعی ثبت‌جهانی چوگان

رئیس پایگاه پژوهشی ثبت آثار تاریخی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، مشارکت تشکل‌های غیردولتی و گروه‌های مردمی را از ویژگی‌های برجسته پرونده چوگان دانست و افزود: یکی از مولفه‌های مهم این پرونده، مشارکت گسترده سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های مردمی و علاقه‌مندان به چوگان بود.

او با اشاره به شکل‌گیری موجی از حساسیت و مطالبه‌گری اجتماعی پس از اقدام یکی از کشورهای همسایه برای ثبت این میراث تصریح کرد: این موضوع به شکل‌گیری موجی کم‌سابقه از پرسشگری و مطالبه عمومی در جامعه منجر شد، به‌گونه‌ای که چهار عضو کابینه دولت، به دستور رئیس‌جمهور وقت، مامور پیگیری مطالبات مردمی شدند.

رضوانفر با تاکید بر نقش جامعه در پیشبرد پرونده گفت: به اعتقاد من، اگر حضور و پیگیری گروه‌های مردمی وجود نداشت، گردآوری و تکمیل چنین پرونده سنگینی با دشواری بسیار بیشتری همراه می‌شد.

او یادآور شد: سرانجام پرونده چوگان در سال ۲۰۱۷ میلادی، در نشست کمیته بین‌الدولی میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو که در کره‌جنوبی برگزار شد، بدون رای مخالف به ثبت‌جهانی رسید.

ثبت‌جهانی برای تداوم حیات اجتماعی چوگان ضرورت دارد

تهیه‌کننده پرونده ثبت‌جهانی چوگان با تاکید بر مسئولیت‌های ایران پس از ثبت این میراث در فهرست یونسکو گفت: پس از ثبت‌جهانی، مهم‌ترین مسئولیت ما فراهم‌کردن شرایطی است که چوگان در جامعه زنده بماند، نسل جوان با آن آشنا شود و مهارت‌ها، دانش و سنت‌های مرتبط با آن از نسلی به نسل دیگر انتقال یابد.

او افزود: نباید اجازه دهیم جنبه‌های فرهنگی و تاریخی این بازی تحت‌الشعاع وجه ورزشی و بین‌المللی آن قرار گیرد. حفظ پیوند چوگان با سنت‌های اجتماعی آن اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه چوگان مجموعه‌ای از جلوه‌های فرهنگی است که باید در کنار ابعاد ورزشی آن حفظ و معرفی شود.

رضوانفر در بیان تجربه‌ای از روند تهیه مستندات پرونده خاطرنشان کرد: در آن زمان، برخی افراد با ثبت شکل سنتی چوگان همراه با موسیقی و روایتگری موافق نبودند، زیرا معتقد بودند این بازی ممکن است از فرهنگی متعلق به طبقه‌ای خاص به فرهنگ عامه تبدیل شود. بااین‌حال، برگزاری بازی‌های سنتی به‌تدریج ظرفیت‌های فرهنگی گسترده این عنصر را آشکار کرد.

او ادامه داد: در جریان این برنامه‌ها، سفرا و میهمانان بین‌المللی با هنرمندان ایرانی و بازیکنان چوگان که لباس‌های محلی بر تن داشتند، عکس یادگاری می‌گرفتند و اظهار می‌کردند تاکنون شاهد چنین تنوع فرهنگی در این بازی نبوده‌اند. این تجربه نشان می‌داد که چوگان ایرانی از هویتی مستقل و متمایز برخوردار است.

به گفته رضوانفر، معرفی چوگان و بسیاری از ورزش‌های رسمی در قالب سنتی و مردمی، ابعاد کمتر دیده‌شده فرهنگی و اجتماعی آنها را آشکار می‌کند و زمینه‌های تازه‌ای برای معرفی هویت ایرانی در عرصه بین‌المللی فراهم می‌آورد.

چوگان؛ ظرفیتی کم‌نظیر برای دیپلماسی فرهنگی و گردشگری ایران

رئیس پایگاه پژوهشی ثبت آثار تاریخی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، گستره جغرافیایی و جایگاه فرهنگی چوگان را از مهم‌ترین مزیت‌های این میراث برای توسعه تعاملات بین‌المللی ایران دانست و گفت: چوگان به دلیل رواج در بیش از ۱۰۰ کشور جهان و برخورداری از پیشینه و هویت فرهنگی، ظرفیت بسیار مناسبی برای دیپلماسی فرهنگی ایران دارد و می‌تواند زمینه‌ساز تعامل و همکاری میان کشورهایی باشد که با این بازی آشنایی و پیوند تاریخی و فرهنگی دارند.

او با اشاره به جایگاه متمایز چوگان در معرفی هویت ایرانی تصریح کرد: شاید بتوان گفت کمتر عنصر فرهنگی در اختیار داریم که به گستردگی چوگان جهانی شده و در عین حال، امضای فرهنگ ایرانی را با خود داشته باشد.

رضوانفر با بیان خاطره‌ای از نشست ثبت‌جهانی چوگان در یونسکو اظهار کرد: در زمان برگزاری این نشست، دو تن از سفیران خارجی مقیم ایران از سفیران کشورهای خود در یونسکو درخواست کرده بودند از پرونده ایران حمایت کنند، زیرا خودشان نیز چوگان‌باز بودند و در بازی‌های قصر فیروزه شرکت می‌کردند.

او افزود: این موضوع نشان می‌دهد که چوگان می‌تواند فراتر از مرزهای سیاسی و مناسبات رسمی کشورها، زمینه‌ای برای ارتباط، تعامل و تفاهم فرهنگی میان ملت‌ها فراهم کند.

تهیه‌کننده پرونده ثبت‌جهانی چوگان در پایان، برگزاری رویدادهای چوگان سنتی را از ظرفیت‌های قابل توجه برای رونق گردشگری دانست و گفت: اجرای این بازی‌ها، علاوه بر برخورداری از جذابیت بین‌المللی، می‌تواند در جذب گردشگران داخلی و خارجی به شهرهای ایران موثر باشد.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082702178
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha